Како институциите ја произведуваат сопствената неспособност
Постојат општества во кои човекот се плаши да биде послаб од другите. Но постојат и такви во кои почнува да се плаши да биде подобар. Во првите, неуспехот носи срам; во вторите, успехот предизвикува сомнеж. Оној што знае повеќе мора да објаснува зошто се издвојува, оној што работи повеќе станува непријатен потсетник за туѓата неактивност, а оној што размислува поинаку ризикува да биде прогласен за арогантен, опасен или едноставно неприлагоден. Таквите општества не мора да бидат сиромашни, ниту политички неслободни. Тие можат да имаат избори, универзитети, академии, медиуми и сите надворешни обележја на модерна демократија. Нивниот проблем е посуптилен: постепено ја губат способноста да ја препознаат и да ја поднесат извонредноста.
Просечноста сама по себе не е недостаток. Во статистичка смисла, таа е неизбежна, а во секојдневниот живот најголемиот дел од општеството го сочинуваат луѓе што чесно работат, ги исполнуваат своите обврски и не претендираат на историска величина. Нема ништо погрешно во обичниот живот. Напротив, неговата стабилност е темел на секоја цивилизација. Проблемот започнува кога просечноста престанува да биде опис на определено ниво на постигнување и станува норма што им се наметнува на сите. Кога веќе не е доволно човекот да има право да биде обичен, туку од него се очекува да не се издвојува. Тогаш настанува она што би можеле да го наречеме диктатура на просечноста: не владеење на обичните луѓе, туку владеење на мерила што ја казнуваат секоја сериозна разлика во знаењето, способноста, карактерот и достигнувањата.
Но најопасниот облик на оваа појава не е општествениот потсмев кон успешниот поединец. Тој е институционалната просечност, состојба во која правилата, навиките и неформалните односи создаваат систем што ги избира луѓето според нивната безопасност за постојната хиерархија, а не според нивната способност да ја подобрат. Во такви услови неспособноста престанува да биде случајна последица на погрешен избор. Таа постепено станува резултат на начинот на кој функционира самата институција.
Тиранијата што не носи униформа
Алексис де Токвил, анализирајќи ја американската демократија во првата половина на деветнаесеттиот век, забележал опасност што не произлегува непосредно од државната репресија. Во De la démocratie en Amérique (1835–1840) тој предупредува дека мнозинството, покрај политичката власт, може да стекне и огромна морална моќ над поединецот. Човекот може формално да биде слободен да мисли и да зборува, а сепак да се соочи со силен притисок да не излегува надвор од границите на општоприфатеното. Во таква средина не е неопходно да се забрани определена идеја. Доволно е нејзиниот застапник да почувствува дека цената на несогласувањето ќе биде изолација, потсмев или губење на општественото признание.
Џон Стјуарт Мил го продлабочува овој проблем во прочуеното дело On Liberty (1859). За него, опасноста за индивидуалната слобода не доаѓа само од државата. Општеството може да воспостави сопствена тиранија преку обичаите, јавните очекувања и моралниот притисок. Особено е значајно неговото инсистирање на индивидуалноста како услов за човечкиот развој. Ако сите живеат според однапред утврдени обрасци, општеството можеби ќе изгледа уредно, но ќе ја изгуби способноста да создава нови идеи и облици на живот. Мил не ја брани различноста затоа што секое отстапување е вредно само по себе. Тој ја брани затоа што без можност за отстапување не постои вистинска проверка на општоприфатените уверувања. Дури и точната идеја, доколку никој не смее да ја оспорува, со текот на времето може да се претвори во празна догма.
Токвил и Мил пишуваат во време кога демократијата сè уште го бара својот современ облик. Нивните предупредувања, меѓутоа, добиваат особено значење во денешните општества, каде што формалната слобода на изразување често коегзистира со силни механизми на неформално приспособување. Не мора некој да ви забрани да поставите непријатно прашање. Понекогаш е доволно да знаете дека поради него нема да напредувате, дека ќе станете непожелен соговорник или дека вашето име ќе биде поврзано со етикета од која тешко се ослободува. На тој начин се создава култура на претпазливост во која луѓето не го кажуваат она што го мислат, туку она што проценуваат дека е безбедно да се каже. Ваквата самоцензура не мора да биде резултат на кукавичлук или попросто кажано – страв. Често е рационална реакција на средина во која независноста носи реална професионална и општествена цена.
Кога еднаквоста станува изговор
Шпанскиот филозоф Хосе Ортега и Гасет во La rebelión de las masas, објавена како книга во 1930 година, ја анализира појавата на масовниот човек. Неговата критика неретко се толкува како презир кон обичните луѓе, но таквото читање ја поедноставува неговата мисла. Масовниот човек кај Ортега не е нужно сиромашен, необразован или припадник на определена општествена класа. Тој е тип на личност што сопствените уверувања ги прифаќа како доволни, без сериозна потреба да ги преиспитува, и која придобивките од цивилизацијата ги смета за нешто што природно ѝ припаѓа, без да ја разбира сложеноста на нивното создавање. Таквиот човек може да биде и високообразован професионалец, политичар, универзитетски професор или влијателна јавна личност. Дипломата, функцијата и богатството не претставуваат гаранција за интелектуална зрелост.
Во основата на овој проблем се наоѓа мешањето на две суштински различни идеи: еднаквоста во достоинството и еднаквоста во постигнувањата. Првата е неопходна претпоставка на современото демократско општество. Секој човек заслужува еднаква правна заштита, почитување на основните права и можност да ги развива своите способности. Втората, доколку се претвори во задолжително правило, може да стане пречка за напредокот. Луѓето не располагаат со идентични знаења, искуства, интереси или способности. Не вложуваат еднаков труд и не постигнуваат еднакви резултати. Праведното општество треба да настојува да ги отстрани неправедните пречки пред поединецот, но не и да ја негира секоја разлика во постигнувањето. Еднаквоста пред законот не значи еднаква стручност во медицината, правото, физиката или филозофијата. Демократското право на глас не значи дека секое мислење за определено стручно прашање има иста доказна тежина.
Токму тука започнува една од најопасните интелектуални забуни на современоста. Од оправданото барање никој да не биде понижуван поради своето потекло, имотна состојба или образование, понекогаш се извлекува неоправдан заклучок дека никој не смее да биде признаен како покомпетентен. Критиката на неоправданите привилегии се претвора во сомнеж кон секој авторитет, вклучително и кон оној што е стекнат со знаење и работа. Наместо да бараме стручноста да биде проверлива и одговорна, почнуваме да ја доживуваме како навреда за оние што не ја поседуваат. Така се создава општествена атмосфера во која експертот мора постојано да се оправдува што знае, додека самоуверениот незнајко нема никаква потреба да се сомнева во сопственото мислење.
Институционалното производство на просечноста
Најсериозните последици од ваквата култура не се забележуваат во секојдневните расправии, туку во институциите. Во политиката, образованието, администрацијата и јавните претпријатија постојат средини во кои способноста не е единствениот, а понекогаш не е ни пресудниот критериум за напредување. Лојалноста, припадноста на неформални мрежи, личната блискост со носителите на одлуки или подготвеноста да не се поставуваат непријатни прашања можат да станат поважни од професионалните резултати. Ова не е универзално правило и не смее да се претвори во неосновано обвинување против сите институции. Но таму каде што ваквите практики ќе се вкоренат, тие создаваат механизам на негативна селекција: компетентните луѓе се потиснуваат, а послушните се наградуваат.
Да замислиме институција што треба да избере нов раководител. Пред неа стојат двајца кандидати. Првиот има подобри резултати, поголемо професионално искуство и јасна претстава за промените што треба да се направат. Но тој е независен, поставува прашања и не е подготвен безусловно да ги прифаќа одлуките на претпоставените. Вториот кандидат има послаби резултати, но гарантира лојалност, предвидливост и непречено продолжување на постојните односи. Доколку институцијата го избере вториот, не станува збор само за еден неправеден избор. Се испраќа порака до сите вработени дека способноста не е најсигурниот пат кон напредување. Следниот пат кандидатите ќе го приспособат своето однесување кон тоа сознание. Некои ќе се откажат од амбицијата да воведуваат промени, други ќе бараат политичка или лична заштита, а трети ќе ја напуштат институцијата.
Со текот на времето, ваквите одлуки можат да создадат систем што самиот се обновува. Раководител што својата позиција ја должи првенствено на лојалноста може да има интерес неговите соработници да бидат избрани според истиот критериум. Компетентноста станува непријатна доколку носи независност, а независноста станува ризик за воспоставената хиерархија. Новите вработени го препознаваат моделот и се приспособуваат. Институцијата постепено престанува да ги наградува оние што ги подобруваат нејзините резултати и почнува да ги наградува оние што ја одржуваат нејзината внатрешна рамнотежа. Така неспособноста повеќе не е случаен пропуст. Таа добива механизам за сопствено обновување.
Овој проблем може да се разгледа и низ институционалната теорија на Даглас Норт. Во Institutions, Institutional Change and Economic Performance (1990), Норт ги анализира институциите како формални и неформални правила што го обликуваат човечкото однесување преку поттиците што ги создаваат. Неговата теорија не претставува непосредно објаснување на „диктатурата на просечноста“, но нуди важна аналитичка рамка: луѓето ги приспособуваат своите стратегии на правилата според кои се распределуваат можностите и наградите. Ако институционалниот систем ја наградува компетентноста, тој создава поттик за учење, работа и подобрување. Ако ја наградува послушноста независно од резултатите, тогаш приспособувањето кон хиерархијата може да стане порационално од професионалниот развој.
Токму затоа институционалната просечност не може да се објасни само со личните недостатоци на раководителите. Таа е и прашање на правила, поттици и воспоставени очекувања. Дури и способните поединци можат да почнат да се однесуваат просечно доколку системот постојано ги казнува нивните обиди да постигнат повеќе. Во такви услови проблемот не се решава едноставно со замена на една личност со друга. Ако критериумите останат исти, новиот раководител ќе се соочи со истите поттици, а институцијата ќе продолжи да ги повторува истите слабости.
Повлекувањето на способните
Една од најмалку видливите последици од негативната селекција е постепеното повлекување на луѓето што имаат капацитет да придонесат повеќе. Кога некој повеќепати ќе се увери дека дополнителниот труд не носи признание, дека стручноста не е пресудна за напредување или дека самостојното мислење создава непотребни пречки, тој може да избере да вложува само онолку колку што е неопходно. Ова не мора да биде израз на мрзливост или недостаток на професионална етика. Понекогаш е рационално приспособување на средина во која дополнителниот напор нема соодветна вредност.
Тука мора да направиме разлика меѓу две состојби: човек што не може да постигне повеќе и човек што може, но повеќе не гледа причина да се обидува. Втората состојба е институционално многу поопасна. Во првиот случај постои ограничување на индивидуалниот капацитет. Во вториот постои неискористен капацитет што самата институција го потиснува. Таа можеби располага со луѓе што можат да предложат подобри решенија, да создадат нови програми или да спречат сериозни грешки, но не успева да ја искористи нивната способност затоа што не создала услови тие да бидат слушнати.
Последиците не се секогаш драматични и веднаш видливи. Понекогаш способниот човек ја напушта институцијата, а понекогаш и државата. Но многу почесто останува на своето работно место и постепено се откажува од иницијативата. Продолжува да ги исполнува формалните обврски, присуствува на состаноци, подготвува извештаи и учествува во процедурите, но престанува да предлага промени. Институцијата формално функционира, додека нејзината способност за обновување слабее. Ова е тивка загуба што ретко се појавува во статистичките извештаи. Може да се измери бројот на вработени, нивните квалификации и исполнетите активности, но многу потешко може да се измери бројот на идеи што никогаш не биле предложени затоа што нивните автори навреме научиле дека нема кој да ги слушне.
Особено сериозни последици ваквата состојба има во образованието и науката. Универзитетот не постои само за да го пренесува постојното знаење, туку и за да создава услови за негово преиспитување. Академската титула не треба да биде крај на интелектуалниот развој, туку обврска тој да продолжи. Кога критичкото прашање се доживува како личен напад, а несогласувањето како непочитување на хиерархијата, академската институција постепено се оддалечува од својата мисија. Студентите учат да ги повторуваат очекуваните одговори, наместо да развиваат способност за самостојно заклучување. Наставниците можат да почнат да ја мерат успешноста според формалните показатели, наместо според квалитетот на знаењето што го создаваат и пренесуваат. Тогаш универзитетот ризикува да стане место на репродукција на авторитетот, наместо место на негово постојано проверување.
Извонредноста како јавен интерес
Излезот од оваа состојба не е во создавањето нова аристократија на самопрогласени избраници. Историјата доволно пати покажала колку опасна може да биде идејата дека определена група има природно право да владее затоа што себеси се смета за супериорна. Вистинската алтернатива на институционалната просечност е општество на отворени можности, проверливи критериуми и одговорност. Општество во кое потеклото не е гаранција за успех, но ниту пречка за него; во кое образованието е достапно, но дипломата не е замена за знаење; во кое авторитетот се почитува поради резултатите, а не поради функцијата. Таквото општество не се плаши од разликите во способностите, затоа што знае дека човечкото достоинство не зависи од нив.
Извонредноста не треба да биде приватна привилегија на мала група, туку јавен ресурс од кој корист има целото општество. Компетентниот лекар не е значаен затоа што е општествено повреден од пациентот, туку затоа што неговото знаење може да му го спаси животот. Добриот наставник не е поважен како човек од своите ученици, но неговата стручност може суштински да влијае врз нивната иднина. Независниот судија не заслужува почит затоа што припаѓа на некаква повисока категорија луѓе, туку затоа што неговата професионална компетентност и непристрасност се неопходни за владеењето на правото. На тој начин разликите во знаењето и способностите не ја поткопуваат еднаквоста во достоинството. Напротив, кога се ставени во служба на јавниот интерес, тие можат да бидат услов за нејзина вистинска заштита.
Но меритократијата не смее да стане нова идеологија што секој успех го прогласува за целосно заслужен, а секој неуспех за лична вина. Луѓето не започнуваат од еднакви позиции. Семејното потекло, економските можности, пристапот до образование и општествените врски можат значително да влијаат врз нивните животни шанси. Затоа праведниот систем мора истовремено да создава услови за развој на способностите и да воспоставува проверливи критериуми за нивно вреднување. Без првото, меритократијата ризикува да ги оправдува постојните привилегии. Без второто, еднаквоста може да стане изговор за произволност.
Најголемата опасност за едно општество не е тоа што на неговото чело повремено ќе се најдат неспособни луѓе. Историјата покажува дека таквите периоди се повторуваат. Опасноста започнува кога неспособноста ќе воспостави правила според кои ќе се избираат нејзините наследници. Тогаш просечноста повеќе не е случајна последица на лош избор, туку систем што се обновува самиот себе. И додека институциите формално продолжуваат да функционираат, нивната способност да се менуваат постепено исчезнува. Не затоа што во општеството нема луѓе што знаат и можат, туку затоа што системот научил како да функционира без нив.
Литература
Mill, J. S. (1859). On liberty. John W. Parker and Son.
North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.
Ortega y Gasset, J. (1935). La rebelión de las masas. Revista de Occidente.
Tocqueville, A. de. (1835–1840). De la démocratie en Amérique (4 tomes). Charles Gosselin.