🎁 Новогодишни пакети до 14 јануари — книга на подарок →
ФПФилип Петровски

Ник Ланд, Fanged Noumena и филозофијата на светот што повеќе не му припаѓа на човекот

ЗАД ПРИВИДОТ · ЕСЕИ ЗА ЧОВЕКОТ, МОЌТА И ВРЕМЕТО

Просветителството му вети на човекот дека знаењето ќе го ослободи од стравот, а разумот ќе му овозможи да ја преземе контролата врз сопствената судбина. Во следните два века науката и технологијата навистина го преобразија светот со брзина што претходните цивилизации не можеа ни да ја замислат. Но во тој историски успех се појави една противречност што современиот човек сè потешко ја забележува. Системите што ги создаде за да ја зголеми својата моќ постепено стекнуваат сопствена логика, сопствена динамика и способност да го обликуваат неговото однесување. Економијата, технологијата и информациските мрежи повеќе не се само инструменти во неговите раце. Тие стануваат средина во која се формираат неговите желби, одлуки и претстави за стварноста. Токму на оваа граница меѓу човечката намера и автономијата на создаденото се појавува Ник Ланд, еден од најнеобичните и најконтроверзните филозофски автори на крајот на дваесеттиот век. Неговата книга Fanged Noumena: Collected Writings 1987–2007, објавена во 2011 година под редакција на Робин Мекеј и Реј Брасие, претставува необична интелектуална биографија составена од есеи, филозофски расправи, експериментални текстови и теориски фикции. Таа не нуди заокружен филозофски систем, ниту се обидува да го придобие читателот со постепено изведување на утешни заклучоци. Напротив, нејзината основна претпоставка е вознемирувачка: можеби човекот никогаш не бил вистинскиот господар на процесите што ја движат цивилизацијата, туку само привремен учесник во сили што постоеле пред него и ќе продолжат да дејствуваат по него.

Ланд тргнува од германската филозофска традиција, особено од Кант, Шопенхауер и Ниче, но неговото размислување добива поинаква насока преку Жорж Батај, Жил Делез и Феликс Гатари. Од Кант го презема проблемот на границите на сознанието, од Ниче недовербата кон моралните и рационалните самоуверувања на западната цивилизација, а од Делез и Гатари идејата дека желбата не е само психолошки недостаток што бара задоволување, туку продуктивна сила што создава врски, институции и општествени односи. Но Ланд оди подалеку од своите претходници. Тој настојува да ја отстрани човечката перспектива како неопходен центар на секое објаснување и да го разгледува светот како поле на материјални, технолошки и економски процеси што не мора да имаат човечка цел. Токму тука се појавува првата голема противречност. Модерната цивилизација ја заснова својата легитимност врз уверувањето дека разумот може да ја организира стварноста. Државата донесува закони, науката утврдува правила, економијата пресметува ресурси, а технологијата решава практични проблеми. Но колку повеќе овие системи се развиваат, толку повеќе нивната меѓусебна зависност произведува последици што никој поединечно не ги планирал. Финансиските пазари реагираат во делови од секундата, алгоритмите одлучуваат што ќе прочитаме и што ќе купиме, а глобалните производствени мрежи можат да бидат нарушени од настан на другиот крај од светот. Човекот располага со повеќе информации од кога било во историјата, но тоа не значи дека располага и со пропорционално поголема способност да управува со целината.

За Ланд ова не е само недостаток на политичка организација или привремена слабост на институциите. Во текстовите Circuitries, Machinic Desire и особено Meltdown, капитализмот се појавува како процес на непрекинато разградување на границите. Тој ги поврзува пазарите, ги забрзува комуникациите, ги автоматизира одлуките и ги претвора човечките активности во делови од пошироки производствени и информациски кола. Капитализмот, во ова толкување, не е само систем што луѓето го користат за да произведуваат богатство. Тој станува механизам што постојано ја проширува сопствената способност за производство, пресметување и трансформација, независно од моралните очекувања на оние што учествуваат во него. Оваа мисла е истовремено прониклива и опасна. Прониклива е затоа што укажува на реалната автономија што ја стекнуваат сложените системи. Опасна е затоа што од описот на еден процес лесно може да се премине кон негово оправдување. Ако капитализмот ги разградува општествените ограничувања, дали тоа значи дека секое ограничување е непотребно? Ако технологијата ја надминува човечката способност за контрола, дали човекот треба да се откаже од обидот да ја регулира? Ланд во своите најрадикални формулации не се задоволува со анализирање на забрзувањето. Тој ја разгледува можноста тоа дополнително да се интензивира, дури и кога последиците се спротивни на човечката сигурност и стабилност. Токму тука неговата филозофија бара критичко читање, а не интелектуално воодушевување без резерва. Историјата на модерната држава, всушност, може да се чита како постојан обид да се воспостави рамнотежа меѓу силите што го преобразуваат општеството и институциите што настојуваат да го зачуваат неговиот континуитет. Индустриската револуција создаде невидена производствена моќ, но истовремено ги наметна прашањата за работничките права, јавната безбедност и социјалната заштита. Развојот на комуникациските технологии го прошири просторот на слободното изразување, но отвори и нови можности за надзор, манипулација и концентрација на моќ. Во секоја од овие историски фази напредокот произведувал проблеми што не можеле да се решат само со понатамошно забрзување на истиот процес. Потребни биле политички одлуки, правни норми и институционални корекции. Ланд го доведува во прашање токму уверувањето дека овие корекции можат трајно да ја задржат контролата. Неговата критика на хуманизмот не се сведува на тврдењето дека луѓето се несовршени. Таа го оспорува самиот принцип според кој човечките потреби и вредности треба да бидат конечниот критериум за разбирање на стварноста. Во тој поглед неговата мисла е блиска до Ниче, кој ја разоткрива историската условеност на моралните вредности, но и до една многу поинаква литературна традиција, традицијата на космичкиот хорор.

Кај Хауард Филипс Лавкрафт ужасот произлегува од сознанието дека универзумот не е создаден според човечките мерила. Неговите древни суштества и космички сили не мора да го мразат човекот за да го загрозат. Доволно е што неговото постоење за нив нема посебно значење. Ланд ја пренесува оваа вознемирувачка перспектива во технолошката современост. Наместо непознати сили што демнат во космичките длабочини, се појавуваат машински процеси, информациски системи и форми на интелигенција што не можат да се сведат на човечката свест. Стравот повеќе не доаѓа само од она што човекот не го познава, туку и од она што самиот го создава, а постепено престанува да го разбира. Оваа врска меѓу филозофијата и литературата е една од најинтересните особености на Fanged Noumena. Ланд не ги користи книжевните дела само како илустрации на претходно формулирани тези. Во неговите текстови научната фантастика станува средство за филозофско истражување. Особено значајно место има романот Neuromancer на Вилијам Гибсон, објавен во 1984 година, во кој киберпросторот, корпоративната моќ и вештачката интелигенција создаваат свет во кој човечкиот идентитет ја губи својата традиционална стабилност. Ланд во таквата литература препознава нешто повеќе од технолошка фантазија. Тој гледа можност фикцијата да ги истражува идните облици на стварноста пред тие да станат секојдневно искуство. Но најнеобичниот дел од неговото размислување се појавува таму каде што ја доведува во прашање самата граница меѓу измисленото и вистинското. Во интелектуалниот круг поврзан со Cybernetic Culture Research Unit, познат како CCRU, се развива концептот на хиперстиција, од англискиот збор hyperstition. Во наједноставна смисла, станува збор за фикција или верување што преку своето влијание врз однесувањето и општествените процеси придонесува за сопственото остварување. Идејата не останува затворена во книгата, туку навлегува во стварноста преку оние што ја прифаќаат, ја повторуваат и постапуваат во согласност со неа.

Овој концепт има интересна литературна паралела кај Хорхе Луис Борхес. Во расказот Тлон, Укбар, Орбис Терциус, една измислена цивилизација е претставена со толкава енциклопедиска убедливост што нејзините идеи постепено почнуваат да го преобразуваат светот во кој живеат читателите на тие описи. Борхес ја користи фикцијата за да ја испита кревкоста на границата меѓу стварноста и нејзиното претставување. Ланд оди во поинаква насока. Него го интересира можноста фикцијата да стане активен елемент на историските и технолошките процеси. Разликата е суштинска: кај Борхес доминира метафизичкото прашање за природата на стварноста, додека кај Ланд во преден план доаѓа нејзиното производство. Сепак, хиперстицијата не мора да се прифати како мистична теорија за да се согледа нејзината интелектуална вредност. Општествените науки одамна го познаваат феноменот на самоисполнувачкото пророштво. Ако доволно луѓе поверуваат дека одредена банка ќе пропадне и започнат масовно да ги повлекуваат депозитите, нивното однесување може да ја предизвика кризата од која се плашеле. Во политиката, очекувањата за неизбежна победа или пораз можат да влијаат врз мобилизацијата на избирачите. Во економијата, претставите за идниот раст можат да ги насочат инвестициите што потоа ќе го овозможат тој раст. Хиперстицијата, во својата најпровокативна форма, ја проширува оваа логика и ја поврзува со фикцијата, технологијата и сложените повратни спреги меѓу очекувањата и настаните. Токму тука се отвора едно од најважните прашања на нашето време. Современиот човек не живее само во светот на непосредните факти, туку и во непрекинат тек од предвидувања, симулации, алгоритамски препораки и колективни очекувања. Финансиските пазари реагираат на прогнози, политичките актери на истражувања на јавното мислење, а компаниите на модели за идното однесување на потрошувачите. Вештачката интелигенција дополнително ја засилува оваа појава, бидејќи не само што обработува информации за стварноста, туку произведува содржини и процени што можат да влијаат врз одлуките на милиони луѓе. Претставата за иднината станува дел од причините што ја создаваат.

Во оваа смисла Ланд е значаен не затоа што ги предвидел сите современи технолошки промени, туку затоа што рано го препознал филозофскиот проблем на автономијата на технолошките системи. Неговите текстови од деведесеттите години денес се читаат во поинаков контекст, во време кога машинското учење, автоматизираното одлучување и генеративната вештачка интелигенција веќе се дел од економијата, образованието, медиумите и државната администрација. Но историската релевантност на едно филозофско прашање не значи дека сите одговори на неговиот автор биле точни. Меѓу способноста да се препознае тенденција и способноста да се објаснат нејзините последици постои голема разлика. Особено проблематична е претпоставката дека технолошкото забрзување поседува сопствена историска неизбежност. Историјата не е едноставна линија на непрекинато зголемување на брзината. Таа познава прекини, институционални пресврти, политички отпори и цивилизациски избори. Технологиите не се развиваат во празен простор, туку во конкретни општества, под влијание на економски интереси, државни политики, културни вредности и правни ограничувања. Дури и кога одреден систем покажува висок степен на автономија, тоа не докажува дека е целосно независен од човечките одлуки. Уште помалку докажува дека неговата автономија треба да се прифати како морално оправдана. Тука се наоѓа суштинската граница на Ландовиот антихуманизам. Ако човекот престане да биде мерило за политичките и технолошките одлуки, врз која основа ќе се проценуваат нивните последици? Ефикасноста сама по себе не е морална категорија. Брзината не е доказ за напредок, а способноста на еден систем да се проширува не претставува оправдување за неговите ефекти врз општеството. Историјата на правото, особено развојот на човековите права и ограничувањето на државната власт, сведочи за спротивен процес: цивилизацискиот напредок често се состои во поставување граници на силите што располагаат со најголема моќ.

Ова не значи дека традиционалниот хуманизам е доволен за да ги објасни сите предизвици на технолошката ера. Напротив, Ланд со право нè принудува да се соочиме со ограниченоста на претставата за човекот како рационален субјект што секогаш знае што создава и може да ги предвиди последиците од своите постапки. Но признавањето на таа ограниченост не бара откажување од човечката одговорност. Можеби токму сознанието дека не можеме целосно да ги контролираме системите што ги создаваме претставува најсилен аргумент за развој на поодговорни институции, подобри механизми за надзор и посериозна јавна расправа за насоката на технолошките промени. Во таа расправа особено место има вештачката интелигенција. Нејзиниот развој повторно го отвора прашањето што Ланд го поставуваше во поинаков технолошки контекст: дали интелигенцијата мора да биде врзана за човечката свест и дали процесите на пресметување, учење и одлучување можат да создадат форми на функционална автономија што ќе ги надминат нашите постојни институционални капацитети? Денес овие прашања повеќе не припаѓаат само на филозофските семинари или научнофантастичните романи. Тие стануваат дел од правото, економијата, меѓународната безбедност и секојдневното политичко одлучување. Сепак, постои опасност од нова технолошка митологија. Колку повеќе на машините им припишуваме самостојна историска волја, толку полесно ја прикриваме одговорноста на луѓето и институциите што ги развиваат, финансираат и применуваат. Алгоритмот може да произведе последица што неговиот програмер не ја предвидел, но од тоа не произлегува дека одговорноста исчезнала. Финансискиот систем може да создаде криза што ниту еден учесник не ја посакувал, но тоа не значи дека правилата според кои функционира се надвор од политичката расправа. Автономијата на сложените процеси е реален проблем, но таа не смее да стане изговор за откажување од одговорноста.

Затоа Fanged Noumena заслужува внимание и надвор од тесните филозофски кругови. Нејзината вредност не произлегува од тоа што нуди прифатлива програма за иднината, туку од радикалноста со која ги разобличува нашите претпоставки за сегашноста. Ланд го напаѓа уверувањето дека човекот е центарот на секој процес, дека технологијата е нужно послушен инструмент и дека историјата се движи кон однапред определена човечка цел. Во неговите најуспешни текстови филозофијата и литературата се спојуваат во необичен интелектуален експеримент, во кој научната фантастика станува средство за размислување за стварноста, а филозофскиот аргумент добива форма на вознемирувачка визија. Но токму затоа оваа книга не треба да се чита како пророштво. Нејзината најголема слабост би станала наша слабост доколку технолошките тенденции што ги опишува ги прифатиме како историска судбина. Човекот навистина не располага со апсолутна контрола врз цивилизацијата што ја изградил. Никогаш и не располагал. Неговата историја е историја на намери што произведуваат непредвидени последици, на институции што се менуваат под притисок на сопствениот развој и на откритија што ги надминуваат очекувањата на своите творци. Но токму во способноста да ги препознае тие последици, да ги преиспита сопствените постапки и да воспостави нови правила се наоѓа една од најважните особености на човечката цивилизација.

Прашањето, според тоа, не е дали човекот може засекогаш да остане апсолутен господар на светот што го создава. Таквата претстава веројатно отсекогаш била илузија. Вистинското прашање е дали ќе успее да ја зачува способноста за морално и политичко расудување во свет во кој неговите сопствени творби стануваат сè посложени и понезависни од неговите непосредни намери. Ник Ланд нè соочува со можноста цивилизацијата да продолжи да се развива и без човекот да биде нејзиниот центар. Но одговорот на таа можност не мора да биде капитулација пред машината, пазарот или историската неизбежност. Може да биде и обновено сознание дека цивилизацијата не се мери само според моќта што ја создава, туку и според способноста да постави граници на сопствената моќ. Можеби најголемиот привид на современоста е уверувањето дека секое зголемување на нашата технолошка моќ автоматски претставува и зголемување на нашата слобода. Историјата не дава основа за таква сигурност. Таа нè учи дека моќта без одговорност лесно се претвора во нов облик на зависност, а напредокот без јасна претстава за човечката цел може да произведе цивилизација што функционира сè посовршено, но сè потешко одговара на прашањето за кого, всушност, постои.

Филип Петровски

ЗАД ПРИВИДОТ — Есеи за човекот, моќта и времето

Сподели го текстот
FacebookViberWhatsAppXTelegramLinkedInЕ-пошта
Новогодишни пакети книгиНовогодишна понудаВи се допадна текстот? Подарете книга за Нова година.Сите 7 книги за 1.690 ден. · Скопје ноар 1.000 ден. + книга на подарок →
Следи нè на GoogleДодај го filippetrovski.mk како омилен извор и моите текстови ќе ти се прикажуваат први во вестите на Google.

Прочитајте и

Остави коментар

Your email address will not be published. Required fields are marked *